पितृकार्य (श्राद्ध) मा के गर्ने र के नगर्ने?

॥ ॐ पितृभ्यो नमः ॥

सनातन वैदिक परम्परामा पितृयज्ञ पाँच महायज्ञमध्ये एक हो। श्राद्ध केवल एउटा कर्मकाण्ड होइन, यो आफ्ना पितृ, पूर्वज तथा कुलपरम्पराप्रति कृतज्ञता, श्रद्धा र स्मरण प्रकट गर्ने पवित्र अवसर हो। “श्रद्धया दीयते इति श्राद्धम्” अर्थात् श्रद्धापूर्वक गरिने कर्म नै श्राद्ध हो।

Global Spiritual Community को दृष्टिकोणमा श्राद्धको मूल भावना कर्मकाण्डभन्दा पनि श्रद्धा, कृतज्ञता, सेवा, दान, स्मरण र आध्यात्मिक उन्नति हो।

श्राद्धको दिन गर्नुपर्ने कार्य

१. नित्यकर्म नछोड्ने

ब्रह्ममुहूर्तमा उठ्ने।
स्नान, आचमन तथा संध्यावन्दन गर्ने।
गायत्री मन्त्र वा आफ्नो गुरुबाट प्राप्त मन्त्रको जप गर्ने।
इष्टदेवता तथा कुलदेवताप्रति संक्षिप्त नित्य पूजा गर्ने।

२. पितृश्राद्ध विधिपूर्वक गर्ने

तर्पण, पिण्डदान तथा श्राद्ध विधि सम्पन्न गर्ने।
पितृहरूको नाम स्मरण गर्दै आशीर्वादको प्रार्थना गर्ने।
योग्य ब्राह्मण, साधु, अतिथि वा आवश्यकतामा रहेका व्यक्तिलाई श्रद्धापूर्वक भोजन गराउने।

३. दान र सेवा

अन्न, वस्त्र, फलफूल वा आवश्यक सामग्री दान गर्ने।
गाई, कुकुर, काग, चरा तथा अन्य जीवलाई अन्न अर्पण गर्ने।
गरिब, असहाय वा वृद्धहरूको सेवा गर्ने।

४. सात्त्विक जीवन

सात्त्विक भोजन गर्ने।
संयम, शान्ति र मौनताको अभ्यास गर्ने।
पितृहरूको सद्गतिको कामना गर्दै प्रार्थना गर्ने।

५. आध्यात्मिक साधना

भगवद्गीता, रामायण, श्रीमद्भागवत वा गरुड पुराणको उपयुक्त अंशको पाठ वा श्रवण गर्ने।
“ॐ नमः शिवाय”, “ॐ नमो नारायणाय”, गायत्री मन्त्र वा महामृत्युञ्जय मन्त्रको जप गर्न सकिन्छ।
शान्त, भक्तिमय भजन वा नामस्मरण पितृहरूको कल्याणको भावले गर्न सकिन्छ।

श्राद्धको दिन सामान्यतया नगर्नुपर्ने कार्य

विवाह, व्रत उद्यापन, गृहप्रवेश, नयाँ मन्दिर स्थापना वा अन्य माङ्गलिक कार्य।
अत्यधिक उत्सव, नाचगान, मनोरञ्जन वा रमाइलो कार्यक्रम।
मदिरा, मांसाहार तथा तामसिक भोजन।
क्रोध, झूट, अपशब्द, विवाद र हिंसा।
अनावश्यक विलासिता तथा प्रदर्शन।
अत्यधिक ठूलो आवाजमा संगीत बजाउने वा उत्सवको वातावरण बनाउने।

शङ्ख, घण्टा र आरती

विभिन्न कुलपरम्परामा केही भिन्नता भए पनि सामान्य वैदिक परम्परामा:

नित्य पूजा गर्न हुन्छ।
दीप, धूप र पुष्प अर्पण गर्न हुन्छ।
श्राद्धको दिन शङ्ख फुक्ने, घण्टा वा अन्य माङ्गलिक वाद्य बजाउने चलन सामान्यतया टारिन्छ, किनकि यो दिन पितृस्मरण, शान्ति र संयमको दिन हो।

एकछाकी (श्राद्धको अघिल्लो दिन)

सात्त्विक भोजन गर्ने।
एकछाकी बस्ने (परम्पराअनुसार)।
नित्य पूजा तथा कुलदेवताको दीप प्रज्वलन गर्न सकिन्छ।
उत्सव, भोजभतेर वा माङ्गलिक कार्यक्रम नगर्ने।

Global Spiritual Community को दृष्टिकोण

हामी विश्वास गर्छौं कि पितृहरूको सम्मान केवल वर्षमा एक दिनको श्राद्धमा सीमित हुनु हुँदैन।

साँचो पितृपूजा भनेको:

आफ्ना आमाबुबा तथा ज्येष्ठहरूको सम्मान गर्नु,
परिवार र समाजप्रति उत्तरदायी हुनु,
प्रकृतिको संरक्षण गर्नु,
सत्य, करुणा र धर्मको मार्गमा जीवन बिताउनु,
सेवा, दान र आध्यात्मिक अभ्यासलाई दैनिक जीवनको हिस्सा बनाउनु हो।

श्राद्धले हामीलाई मृत्युको स्मरण मात्र गराउँदैन; यसले जीवनलाई अझ सचेत, जिम्मेवार र कृतज्ञ भएर बाँच्न प्रेरणा दिन्छ।

निष्कर्ष

श्राद्धको दिन शोकभन्दा बढी श्रद्धा, कर्मकाण्डभन्दा बढी कृतज्ञता, र परम्पराभन्दा बढी धर्ममय जीवनको सन्देश दिन्छ। नित्य पूजा, जप, तर्पण, दान, सेवा र सात्त्विक जीवनशैली अपनाउँदै पितृहरूको सद्गतिको कामना गर्नु नै श्राद्धको वास्तविक मर्म हो।

॥ स्वधा नमः । पितृदेवो भव । लोकाः समस्ताः सुखिनो भवन्तु ॥

हामीलाई सम्पर्क गर्नुहोस्
किर्तिपुर, काठमाडौं, नेपाल
+९७७-९८५११५४१५६
bolakheprakash@gmail.com
bolakheprakash.com.np