घरमै सूर्य भगवानको चित्र निर्माण, स्थापना, षोडशोपचार पूजा, अर्घ्य, मन्त्र, आरती तथा क्षमायाचनासहित सम्पूर्ण विधि
GLOBAL SPIRITUAL COMMUNITY (GSC)
Guidance by Prakash Bolakhe (Aananda), Shubhana Bolakhe & Parikshit Bolakhe
उपास्य देवता: श्री सूर्यनारायण भगवान तथा षष्ठी माता
पूजाको उद्देश्य: आरोग्य, दीर्घायु, पारिवारिक सुख, समृद्धि, आत्मिक शुद्धि तथा विश्वशान्ति।
१. छठ पर्वको आध्यात्मिक महत्त्व
छठ पर्व सूर्यनारायण भगवान र प्रकृतिप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने पवित्र पर्व हो। सूर्य सम्पूर्ण चराचर जगत्को जीवन, प्रकाश, ताप र ऊर्जाको आधार हुनुहुन्छ।
यस पर्वमा अस्ताउँदो सूर्यलाई सन्ध्या अर्घ्य र उदाउँदो सूर्यलाई उषा अर्घ्य अर्पण गरिन्छ।
छठ पर्वले हामीलाई सिकाउने मुख्य आध्यात्मिक शिक्षा:
- प्रकृति र प्राकृतिक ऊर्जाप्रति सम्मान।
- सूर्य, जल, पृथ्वी र वनस्पतिप्रति कृतज्ञता।
- शारीरिक तथा मानसिक शुद्धि।
- परिवार र सन्तानको कल्याणको कामना।
- अनुशासन, तपस्या, त्याग र समर्पण।
- सम्पूर्ण प्राणीको सुख, शान्ति र कल्याण।

२. पूजाका लागि आवश्यक सामग्री
पूजा सुरु गर्नुअघि निम्न सामग्री तयार गर्ने।
- सूर्य भगवानको चित्र वा चित्र बनाउन सेतो कागज।
- रातो वा पहेँलो कपडा।
- तामाको वा पित्तलको कलश।
- शुद्ध जल।
- पञ्चपात्र र चम्चा।
- अक्षता।
- रातो चन्दन र टीका।
- रातो तथा पहेँलो फूल।
- फूलमाला।
- धूप र दीप।
- शुद्ध घिउ।
- कपूर।
- फलफूल।
- नरिवल।
- केरा, स्याउ, सुन्तला आदि।
- उखु तथा मौसमी फलफूल।
- ठेकुवा, खीर वा अन्य सात्त्विक प्रसाद।
- सुपा वा पूजा थाली।
- अर्घ्य अर्पण गर्ने तामाको पात्र।
- घण्टी।
सामग्री उपलब्धताअनुसार व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ।
३. सूर्य भगवानको चित्र निर्माण तथा स्थापना
घरको सफा, शान्त र पवित्र स्थान छनोट गर्ने।
सफा कागजमा सूर्य भगवानको चित्र आफैँले बनाउने वा सूर्य भगवानको चित्र स्थापना गर्ने।
चित्रमा निम्न स्वरूप समावेश गर्न सकिन्छ:
- तेजोमय सूर्य मण्डल।
- भगवान सूर्यनारायणको दिव्य स्वरूप।
- सात घोडाले तानेको दिव्य रथ।
- रथका सारथि अरुण।
- कमल पुष्प।
- चारैतिर फैलिएको सूर्यको प्रकाश।
चित्रको तल निम्न मन्त्र लेख्न सकिन्छ:
ॐ घृणिः सूर्य आदित्यः।
चित्रलाई रातो वा पहेँलो कपडाले सजाइएको स्थानमा स्थापना गर्ने।
चित्रको अगाडि कलश, दीप, फूल र फलफूल राख्ने।
४. आचमन तथा शारीरिक शुद्धि
स्नान गरी सफा कपडा लगाउने। पूजा स्थल सफा गर्ने। पूर्व वा पश्चिम दिशातर्फ फर्केर बस्ने।
दाहिने हातमा जल लिएर तीनपटक आचमन गर्ने।
आचमन मन्त्र:
ॐ केशवाय नमः।
ॐ नारायणाय नमः।
ॐ माधवाय नमः।
त्यसपछि निम्न शुद्धि मन्त्र पाठ गर्ने।
ॐ अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा। यः स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः॥
अर्थ: भगवानको स्मरणले बाह्य तथा आन्तरिक शुद्धिको भावना जागृत हुन्छ।
५. गणेश भगवानको स्मरण
प्रत्येक शुभ कार्यको प्रारम्भमा भगवान गणेशको स्मरण गर्ने।
मन्त्र:
ॐ गं गणपतये नमः॥
प्रार्थना:
वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ। निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा॥
अर्थ: हे गणेश भगवान! हजुरले हाम्रा सम्पूर्ण कार्यहरू निर्विघ्न सम्पन्न गरिदिनुहोस्।
६. सङ्कल्प विधि
दाहिने हातमा जल, अक्षता र फूल लिएर आफ्नो नाम, गोत्र, स्थान र पूजाको उद्देश्य सम्झेर सङ्कल्प गर्ने।
सङ्कल्प मन्त्र:
ॐ विष्णुर्विष्णुर्विष्णुः।
मम उपात्त समस्त दुरितक्षयद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थम् कार्तिकमासे शुक्लपक्षे षष्ठीतिथौ श्रीसूर्यनारायणप्रीत्यर्थं छठपर्वविशेषसूर्यषष्ठीपूजां करिष्ये।
मम कुटुम्बस्य सर्वेषां सदस्याणां आरोग्य-आयुः-सुख-शान्ति-समृद्धि- आध्यात्मिक उन्नत्यर्थं सकलविश्वस्य कल्याणार्थं च इदं पूजनं समर्पयामि।
सङ्कल्पको जल जमिनमा वा पूजा पात्रमा अर्पण गर्ने।
७. कलश स्थापना
कलशमा शुद्ध जल भर्ने। उपलब्ध भए अक्षता, सुपारी र पुष्प राख्ने। कलशमाथि पात र नरिवल राख्न सकिन्छ।
कलश मन्त्र:
ॐ कलशस्य मुखे विष्णुः कण्ठे रुद्रः समाश्रितः। मूले तत्र स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणाः स्मृताः॥
कुक्षौ तु सागराः सर्वे सप्तद्वीपा वसुन्धरा। ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः॥
अङ्गैश्च सहिताः सर्वे कलशाम्बु समाश्रिताः॥
कलशलाई सूर्य भगवानको चित्रको अगाडि स्थापना गर्ने।
८. सूर्यनारायण भगवानको आवाहन
हातमा पुष्प र अक्षता लिएर भगवान सूर्यनारायणको आवाहन गर्ने।
आवाहन मन्त्र:
ॐ आकृष्णेन रजसा वर्तमानो निवेशयन्नमृतं मर्त्यं च। हिरण्ययेन सविता रथेन देवो याति भुवनानि पश्यन्॥
ॐ सूर्यनारायणाय नमः। आवाहयामि, स्थापयामि, पूजयामि।
पुष्प सूर्य भगवानको चित्रको अगाडि अर्पण गर्ने।
९. सूर्यनारायण ध्यान
दुवै हात जोडेर भगवान सूर्यको स्वरूप ध्यान गर्ने।
ध्यान मन्त्र:
जपाकुसुमसङ्काशं काश्यपेयं महाद्युतिम्। तमोऽरिं सर्वपापघ्नं प्रणतोऽस्मि दिवाकरम्॥
अर्थ: जपापुष्पजस्तै तेजस्वी, महाप्रकाशयुक्त र अन्धकार नाश गर्ने भगवान दिवाकरलाई म प्रणाम गर्दछु।
१०. षोडशोपचार पूजा विधि
अब भगवान सूर्यनारायणलाई १६ प्रकारका उपचार अर्पण गर्ने।
१. आसन समर्पण
ॐ सूर्याय नमः आसनं समर्पयामि।
२. पाद्य समर्पण
ॐ आदित्याय नमः पाद्यं समर्पयामि।
३. अर्घ्य समर्पण
ॐ भास्कराय नमः अर्घ्यं समर्पयामि।
४. आचमनीय समर्पण
ॐ रवये नमः आचमनीयं समर्पयामि।
५. स्नान समर्पण
ॐ दिवाकराय नमः स्नानं समर्पयामि।
६. वस्त्र समर्पण
ॐ मित्राय नमः वस्त्रं समर्पयामि।
७. गन्ध समर्पण
ॐ भानवे नमः गन्धं समर्पयामि।
८. अक्षता समर्पण
ॐ खगाय नमः अक्षतान् समर्पयामि।
९. पुष्प समर्पण
ॐ पूष्णे नमः पुष्पाणि समर्पयामि।
१०. धूप समर्पण
ॐ हिरण्यगर्भाय नमः धूपमाघ्रापयामि।
११. दीप समर्पण
ॐ मरीचये नमः दीपं दर्शयामि।
१२. नैवेद्य समर्पण
ॐ सवित्रे नमः नैवेद्यं निवेदयामि।
१३. फल समर्पण
ॐ अर्काय नमः फलानि समर्पयामि।
१४. ताम्बूल समर्पण
ॐ भास्कराय नमः ताम्बूलं समर्पयामि।
१५. दक्षिणा समर्पण
ॐ सूर्यनारायणाय नमः दक्षिणां समर्पयामि।
१६. नमस्कार समर्पण
ॐ आदित्याय नमः नमस्कारान् समर्पयामि।
११. द्वादश आदित्य पूजा
भगवान सूर्यका बाह्र नाम उच्चारण गर्दै बाह्रवटा पुष्प वा अक्षता अर्पण गर्ने।
- ॐ मित्राय नमः।
- ॐ रवये नमः।
- ॐ सूर्याय नमः।
- ॐ भानवे नमः।
- ॐ खगाय नमः।
- ॐ पूष्णे नमः।
- ॐ हिरण्यगर्भाय नमः।
- ॐ मरीचये नमः।
- ॐ आदित्याय नमः।
- ॐ सवित्रे नमः।
- ॐ अर्काय नमः।
- ॐ भास्कराय नमः।
१२. सूर्य गायत्री मन्त्र जप
भगवान सूर्यनारायणको विशेष कृपा प्राप्तिका लागि गायत्री मन्त्र जप गर्ने।
सूर्य गायत्री मन्त्र:
ॐ आदित्याय विद्महे दिवाकराय धीमहि। तन्नः सूर्यः प्रचोदयात्॥
सूर्य बीज मन्त्र:
ॐ घृणिः सूर्याय नमः॥
उपलब्ध समय र श्रद्धाअनुसार ११, २१ वा १०८ पटक जप गर्ने।
१३. छठ पर्वको विशेष नैवेद्य अर्पण
छठ पर्वमा प्रकृतिबाट प्राप्त फलफूल तथा शुद्ध खाद्य सामग्रीको विशेष महत्त्व छ।
सूर्य भगवानलाई निम्न सामग्री अर्पण गर्ने:
- नरिवल।
- केरा।
- उखु।
- स्याउ।
- सुन्तला।
- अन्य मौसमी फलफूल।
- ठेकुवा।
- खीर।
- शुद्ध सात्त्विक प्रसाद।
नैवेद्य मन्त्र:
ॐ प्राणाय स्वाहा। ॐ अपानाय स्वाहा। ॐ व्यानाय स्वाहा। ॐ उदानाय स्वाहा। ॐ समानाय स्वाहा। ॐ ब्रह्मणे स्वाहा।
ॐ सूर्यनारायणाय नमः नैवेद्यं निवेदयामि।
१४. षष्ठी माता पूजा
सूर्यनारायणसँगै षष्ठी माताको पूजा गर्ने।
षष्ठी माता मन्त्र:
ॐ षष्ठ्यै नमः।
ॐ देव्यै षष्ठीदेव्यै नमः।
प्रार्थना:
जय देवि जगन्मातः षष्ठि देवि नमोऽस्तु ते। सन्तानसौख्यदायिनि सर्वकामफलप्रदे॥
सन्तानानां च रक्षार्थं गृहाण पूजां नमोऽस्तु ते॥
षष्ठी मातालाई पुष्प, अक्षता, फलफूल र दीप अर्पण गर्ने।
१५. सन्ध्या अर्घ्य विधि
कार्तिक शुक्ल षष्ठीको साँझ अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गर्ने।
अर्घ्यका लागि शुद्ध जल भएको तामाको पात्र तयार गर्ने।
घरको आँगन वा छतमा सुरक्षित स्थान छनोट गर्ने।
पश्चिम दिशातर्फ फर्केर सूर्य भगवानलाई जल अर्पण गर्ने।
अर्घ्य मन्त्र:
एहि सूर्य सहस्रांशो तेजोराशे जगत्पते। अनुकम्पय मां भक्त्या गृहाणार्घ्यं दिवाकर॥
ॐ सूर्याय नमः। ॐ आदित्याय नमः। ॐ भास्कराय नमः।
अर्घ्य अर्पण गर्दा परिवारका सबै सदस्यले भगवान सूर्यको स्मरण गर्ने।
१६. सूर्यनारायण आरती
घिउको दीप प्रज्वलन गर्ने। घण्टी बजाउँदै सूर्य भगवानको आरती गर्ने।
सूर्यनारायण आरती — GSC विशेष प्रार्थना
जय सूर्यनारायण, जय दिवाकर। जय जगदीश्वर, जय प्रभाकर॥
सात अश्व रथमा विराजमान। जगत् प्रकाशक हे भगवान॥
अन्धकार हरने हे भास्कर। जीवन ऊर्जा दिने दिवाकर॥
पूर्व दिशाबाट उदय हुने। पश्चिम दिशामा अस्ताउने॥
वनस्पति, जल र जीव जगत्। तपाईंबाट चल्दछ यो जगत्॥
आरोग्य, शान्ति, सुख प्रदान। स्वीकार गर्नुहोस् हाम्रो प्रणाम॥
जय सूर्यनारायण, जय दिवाकर। जय जगदीश्वर, जय प्रभाकर॥
आरतीपछि दीपलाई परिवारका सदस्यहरूलाई देखाउने।
१७. पुष्पाञ्जली समर्पण
दुवै हातमा फूल र अक्षता लिएर सूर्य भगवानलाई पुष्पाञ्जली अर्पण गर्ने।
मन्त्र:
ॐ सूर्यनारायणाय नमः।
ॐ आदित्याय नमः।
ॐ भास्कराय नमः।
सर्वलोकहितार्थाय सर्वजीवसुखाय च। इदं पुष्पाञ्जलिं देव गृहाण परमेश्वर॥
१८. क्षमायाचना
पूजाको क्रममा कुनै मन्त्र, उच्चारण वा विधिमा त्रुटि भएको भए भगवानसँग क्षमा माग्ने।
क्षमायाचना मन्त्र:
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं सुरेश्वर। यत्पूजितं मया देव परिपूर्णं तदस्तु मे॥
अपराधसहस्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं मया। दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्व परमेश्वर॥
हे सूर्यनारायण भगवान! हाम्रो श्रद्धा, भक्ति र समर्पण स्वीकार गर्नुहोस्।
१९. भोलि बिहान उषा अर्घ्य विधि
कार्तिक शुक्ल सप्तमीको बिहान उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गर्ने।
क्रमबद्ध विधि:
- बिहान उठेर स्नान गर्ने।
- पूजा स्थल सफा गर्ने।
- सूर्य भगवानको चित्रअगाडि दीप प्रज्वलन गर्ने।
- पूर्व दिशातर्फ फर्केर उभिने।
- सूर्य उदय भएपछि शुद्ध जल अर्पण गर्ने।
- सूर्य गायत्री मन्त्र जप गर्ने।
- फलफूल तथा प्रसाद अर्पण गर्ने।
- षष्ठी माताको प्रार्थना गर्ने।
- परिवारका सदस्यसँग सामूहिक प्रार्थना गर्ने।
- प्रसाद वितरण गरेर पूजा सम्पन्न गर्ने।
उषा अर्घ्य मन्त्र:
ॐ उदुत्यं जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः। दृशे विश्वाय सूर्यम्॥
सूर्य प्रणाम मन्त्र:
ॐ मित्राय नमः। ॐ रवये नमः। ॐ सूर्याय नमः। ॐ भानवे नमः। ॐ खगाय नमः। ॐ पूष्णे नमः। ॐ हिरण्यगर्भाय नमः। ॐ मरीचये नमः। ॐ आदित्याय नमः। ॐ सवित्रे नमः। ॐ अर्काय नमः। ॐ भास्कराय नमः॥
२०. विश्वशान्ति तथा सर्वकल्याण प्रार्थना
पूजाको अन्तिम चरणमा परिवारका सबै सदस्य एकै ठाउँमा बसेर विश्वशान्तिको प्रार्थना गर्ने।
शान्ति मन्त्र:
ॐ सर्वे भवन्तु सुखिनः। सर्वे सन्तु निरामयाः। सर्वे भद्राणि पश्यन्तु। मा कश्चिद् दुःखभाग्भवेत्॥
ॐ द्यौः शान्तिरन्तरिक्षं शान्तिः। पृथिवी शान्तिरापः शान्तिः। ओषधयः शान्तिः। वनस्पतयः शान्तिः। विश्वे देवाः शान्तिः। ब्रह्म शान्तिः। सर्वं शान्तिः। शान्तिरेव शान्तिः। सा मा शान्तिरेधि॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥
२१. Global Spiritual Community को विशेष आध्यात्मिक सन्देश
छठ पर्वले हामीलाई प्रकृतिसँग जोडिन, सूर्यको महत्त्व बुझ्न र जीवनप्रति कृतज्ञ बन्न सिकाउँछ।
हामी सूर्यबाट ऊर्जा प्राप्त गर्छौँ, पृथ्वीबाट अन्न प्राप्त गर्छौँ, जलबाट जीवन प्राप्त गर्छौँ र प्रकृतिबाट सम्पूर्ण अस्तित्वको आधार प्राप्त गर्छौँ।
त्यसैले हाम्रो जीवनशैली निम्न पाँच आधारमा केन्द्रित हुनुपर्छ:
१. Conscious Food — शुद्ध, सात्त्विक र सचेत भोजन।
२. Conscious Textile — प्राकृतिक, दिगो र प्रकृतिमैत्री वस्त्र।
३. Conscious Living — प्रेम, सेवा, अनुशासन र न्यूनतम आवश्यकतामा आधारित जीवन।
४. Spiritual Practice — पूजा, जप, ध्यान, योग र आत्मचिन्तन।
५. Nature Connection — सूर्य, जल, पृथ्वी, वनस्पति र सम्पूर्ण जीवप्रति सम्मान।
छठ पर्वको सबैभन्दा सुन्दर सन्देश हो — उदाउँदो सूर्यलाई मात्र होइन, अस्ताउँदो सूर्यलाई पनि समान श्रद्धा गर्नु। जीवनका हरेक अवस्था, सफलता र चुनौतीलाई कृतज्ञतापूर्वक स्वीकार गर्नु।
हाम्रो सङ्कल्प:
सर्वे भवन्तु सुखिनः। सर्वे सन्तु निरामयाः।
सम्पूर्ण मानवजाति सुखी रहोस्। सम्पूर्ण प्राणी निरोगी रहून्। पृथ्वीमा शान्ति, प्रेम र सद्भाव कायम रहोस्।
Guidance by:
Prakash Bolakhe (Aananda)
Shubhana Bolakhe
Parikshit Bolakhe
ॐ सूर्याय नमः। ॐ आदित्याय नमः। ॐ भास्कराय नमः।
कार्तिक शुक्ल षष्ठी छठ पर्वको सम्पूर्ण परिवार तथा विश्व समुदायमा हार्दिक मंगलमय शुभकामना।
नोट: यो घरमै गर्न मिल्ने विस्तृत पारिवारिक सूर्योपासना विधि हो। परम्परागत छठ व्रतमा नहाय–खाय, खरना, सन्ध्या अर्घ्य र उषा अर्घ्यका छुट्टाछुट्टै नियम हुन्छन्। निर्जला व्रत स्वास्थ्य र क्षमताअनुसार मात्र गर्नुपर्छ। मन्त्रहरू परम्परागत पाठ तथा पूजाका लागि संकलित हुन्; षष्ठी माताको प्रार्थनालाई भक्तिभावको स्तुतिका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।

